KEDUDUKAN SAF SOLAT KANAK-KANAK

 

Antara ibadah utama dan terpenting bagi orang Islam ialah ibadah solat fardhu yang menjadi kewajiban bagi setiap insan yang bergelar muslim. Ibadah solat juga adalah amalan pertama yang akan dihisab atau dihitung oleh Allah SWT pada hari akhirat kelak. Penekanan ibadah solat adalah penting diusahakan sejak dari usia kanak-kanak lagi. Kerana itu, kita akan melihat bagaimana dalam sebuah hadith Nabi SAW, baginda memerintahkan kepada ibubapa menyuruh anak mendirikan solat seawal usia 7 tahun dan memukul anak pada usia 10 tahun sekiranya tidak menunaikan solat. Maka dengan itu, pada peringkat usia kanak-kanak lagi, adalah menjadi peranan dan tanggungjawab para ibubapa di dalam usaha mengenal, mengajar dan mendidik anak dengan ibadah solat agar mereka sentiasa merasa pentingnya mendirikan solat.

Dalam pada kita berbicara tentang penerapan ibadah solat dikalangan kanak-kanak, satu hal yang tidak kurang penting juga untuk kita memahami soal kedudukan saf solat bagi kanak-kanak. Perkara ini bukan sahaja boleh dipraktikan ketika solat berjemaah di masjid, bahkan ianya juga boleh dilatih ketika solat berjemaah di rumah dan dimana-mana sahaja. Sebelum pada itu, dalam konteks institusi masjid, para ulama berbeza pandangan dalam membincangkan mengenai hukum membawa kanak-kanak ke masjid. Dalam hal ini, kita akan dapati sekurang-kurangnya terdapat dua pandangan utama dalam isu ini. Pandangan pertama, seperti yang disebutkan oleh sebahagian fuqaha (ahli fiqh) dikalangan mazhab Maliki, Hanbali dan Syafie', mereka berpendapat dilarang membawa kanak-kanak yang belum mumayyiz untuk masuk ke dalam masjid. Manakala pandangan kedua, sepertimana yang diutarakan oleh al-Hafiz Imam Ibn Hajar al-Asqalani, Imam al-Syaukani dan lain-lain, mereka berpendapat kanak-kanak diharuskan atau dibolehkan di bawa masuk ke dalam masjid.

Menyentuh pula soal kedudukan saf solat bagi kanak-kanak, di dalam sebuah hadith riwayat Bukhari, menceritakan mengenai bagaimana cara baginda Rasulullah SAW menyusun saf kanak-kanak dengan baginda memerintahkan kepada Anas bin Malik RA berada bersama-sama kanak-kanak kecil dan kemudian Rasulullah SAW solat bersama mereka. Dalam hadith tersebut, Anas bin Malik berkata yang bermaksud :

"Mulaikah, nenda Anas bin Malik mengundang Rasulullah SAW untuk menikmati makanan yang disediakannya. Lalu Rasulullah SAW menjamah hidangan tersebut kemudian bersabda: Bangunlah, saya akan mengimamkan solat kalian. Lalu saya mendapatkan sekeping tikar kami yang berwarna hitam kerana sudah lama digunakan, kemudian saya merenjiskan air ke atasnya. Rasulullah SAW berdiri, diikuti seorang anak yatim berdiri bersama saya dan nenek berada di belakang kami. Baginda bersembahyang mengimami kami sebanyak dua rakaat"

Berdasarkan hadith ini, al-Khatib al-Syarbini menyebut dalam kitabnya Mughni al-Muhtaj :

“Kedudukan sebagaimana yang disebutkan (kanak-kanak di belakang) ialah apabila mereka semua datang pada waktu yang sama. Sekiranya kanak-kanak hadir terlebih dahulu, tidak boleh ditarik mereka bagi memberi laluan kepada lelaki dewasa. Ini sebagaimana jika mereka terlebih dahulu masuk ke saf pertama, maka sesungguhnya mereka lebih berhak, pada pendapat yang sahih. Ia sepertimana dinukilkan dalam Al-Kifayah daripada Al-Qadhi Husain dan selainnya. Beliau memperakukan hal tersebut. Ini kerana mereka (kanak-kanak) merupakan daripada jenis mereka (lelaki dewasa), tidak seperti khunsa dan wanita. Sesungguhnya kanak-kanak hanya diletakkan di belakang daripada lelaki dewasa sebagaimana kata Al-Azraie apabila saf lelaki tidak muat untuk mereka. Jika tidak, hendaklah disempurnakan".

Maka sebagaimana yang dijelaskan oleh al-Khatib al-Syarbini, kedudukan saf solat kanak-kanak adalah sama seperti orang dewasa. Ini bermakna kanak-kanak tidak dilarang untuk berada di saf paling hadapan. Tidak menjadi masalah jika kanak-kanak berada di saf yang paling hadapan. Hal ini juga selari sebagaimana yang diceritakan oleh Anas bin Malik dimana beliau mendirikan saf berada selari dengan kanak-kanak yang hadir pada ketika itu. Malah baginda Nabi SAW yang turut bersama pada waktu itu tidak pula menyuruh kanak-kanak untuk berada di saf lain di belakang saf orang dewasa. Selain itu, al-Imam al-Mawardi pula ketika membahaskan mengenai permasalahan saf kanak-kanak, beliau menyebut di dalam kitabnya al-Hawi al-Kabir dengan menyatakan bahawa sebahagian ashab kami telah berkata yang lebih utama itu adalah dengan meletakkan kanak-kanak (di dalam saf) di antara dua lelaki kerana lebih membawa kanak-kanak tersebut kepada mempelajari pergerakan-pergerakan solat. Demikian penjelasan yang dinukilkan oleh Imam al-Mawardi.

Dalam pada itu, Imam al-Nawawi menyatakan dalam kitabnya al-Majmu' Sharh al-Muhadzdzab, beliau menyatakan bahawa sekiranya dihadiri kebanyakkan daripada lelaki (dewasa) dan kanak-kanak lelaki, hendaklah didahulukan lelaki (dewasa) kemudian kanak-kanak. Inilah pandangan dalam mazhab (Syafi’i) dan ketetapan ini diputuskan oleh jumhur (majoriti). Berdasarkan ungkapan oleh Imam al-Nawawi ini, bermakna keutamaan penuhi saf hadapan adalah untuk lelaki dewasa dahulu tanpa menafikan hak kanak-kanak yang datang lebih awal untuk berada di saf hadapan. Telah berkata Syeikhul Islam Zakariyya al-Ansari menyebut dalam kitabnya Asna al-Matalib fi Syarh Raudhu at-Talib, kedudukan saf solat kanak-kanak lelaki diletakkan di belakang saf lelaki dewasa apabila saf dewasa tidak muat untuk mereka. Melihat kepada perbahasan ini, boleh kita katakan bahawa terdapat dua bentuk kedudukan saf solat kanak-kanak yang boleh dipraktikkan. Pertama, kedudukan saf solat kanak-kanak bersama dengan orang dewasa. Kedudukan ini berdasarkan hadith yang diriwayatkan oleh Anas bin Malik tadi. Kedua, kedudukan saf solat kanak-kanak diletakkan di belakang saf orang dewasa.

Ini bermakna, bagi kedudukan saf yang pertama, hendaklah diutamakan orang dewasa di belakang imam. Manakala saf kanak-kanak pula di belakang orang dewasa sekiranya tidak muat. Demikian antara rumusan yang boleh dibuat berdasarkan perbahasan mengenainya. Pada pandangan peribadi, adalah lebih baik untuk tidak memisahkan saf antara kanak-kanak dan orang dewasa. Sekiranya kanak-kanak diletakkan saf sesama mereka, maka tentu sukar untuk dikawal mereka supaya tidak bermain ketika solat. Adapun segelintir masyarakat menganggap bahawa tidak sah solat jika ada kanak-kanak bersama dalam saf orang dewasa diatas alasan najis kerana belum berkhatan, atau saf akan terputus kerana adanya kanak-kanak dalam saf tersebut, adalah tanggapan yang melampau dan tidak berasas. Kata al-Imam Ibn Hajar al-Haitami dalam kitabnya Fatawa al-Fiqh al-Kubra, kanak-kanak jika mereka telah mendahului orang-orang yang baligh ke saf yang awal, maka tidak boleh mengeluarkan mereka dari saf. Ini jelas menolak dakwaan yang mengatakan terputus saf disebabkan ada bersamanya golongan kanak-kanak dalam saf orang dewasa. Selain itu, dalam sebuah hadith riwayat Bukhari, ketika Ibn 'Abbas masih kanak-kanak, beliau menceritakan yang bermaksud :

"..Rasulullah bangun bersolat malam aku turut serta bersamanya. Aku berdiri di sebelah kiri baginda. Baginda memegang kepalaku lalu menjadikan aku berada di sebelah kanan baginda".

Berdasarkan hadith, jika benar dakwaan kanak-kanak dianggap najis kerana belum berkhatan dan sebagainya tentu sekali baginda Nabi SAW akan memperbaharui wudhuknya. Namun begitu baginda tidak berbuat demikian. Ini membuktikan bahawa kanak-kanak tidak dianggap najis ketika berada di dalam saf bersama orang dewasa. Dalam pada itu, perbuatan menarik kanak-kanak ke saf belakang dibantah dengan kerasnya oleh Syeikh Muhammad Shalih Ibn 'Uthaimin. Ini sepertimana katanya di dalam kitabnya al-Durus al-Fiqhiyyah min al-Muhadarat al-Jami’iyyah, adapun, mengeluarkan kanak-kanak dari saf akan menimbulkan rasa tidak puas hati kanak-kanak tersebut dan kemungkinan mereka tidak mahu datang lagi ke masjid. Juga, jika mereka bersama saf kanak-kanak kemungkinan mereka akan bermain-main dalam solat. Seterusnya, antara tujuan solat jamaah ialah mengajar orang yang tidak tahu. Jika mereka itu dalam kalangan saf dewasa maka mereka dapat belajar. Jika dalam saf sesama mereka, bagaimana hendak mereka belajar. Dalam isu lain, soal saf terputus kerana adanya kanak-kanak, telah dijawab oleh ulama kontemporari pada hari ini seperti Syeikh Ibn Baz, Syeikh Ibn 'Uthaimin dan juga Syeikh Soleh al-Munajjid, dengan menyatakan tidak terputus saf sekiranya ada kanak-kanak di situ. Mudah-mudahan kita perolehi penjelasan yang tuntas. Semoga Allah mengampuni kita semua.